روی خط استوا

۱۷ مطلب با موضوع «برداشت و نگاه» ثبت شده است

بی وتن روایتی است پیرامون از هم گسیختگی هویتی .چالشی میان  انگاره های سنتی و مدرن میان ارزش ها و ضد ارزش ها ترکیب مولفه های عرفان و جهان مدرن .نگاهی به رویارویی نظریات خاورشناسان و شیعه گرایی.تصادم اسلام آمریکایی و اسلام عاشورایی.با نگاهی به فرهنگ جبهه و دوگانگی ارزشی  که مورد وثاق تمام مهاجران است در هنگامه جلای وطن و در مواجهه با جامعه ای متفاوت  با آن چه که پشت سر گذاشته اند.

در"بی وتن" زبان عنصری پویاست که دارای شخصیتی مستقل است.بازی زبانی با کلمات و خلق معانی بدیع و بهره بردن از امکان های پنهان و آشکار زبان فارسی از دیگر ویژگی های قلم امیرخانی است که در این اثر نیز چون سایر آثارش نمود یافته است. کشف معانی و نگاهی حکمت گونه به حوادث و گره های داستانی،روایت های امیرخانی را صاحب امضا و سبک کرده است.

بی شک امیرخانی نویسنده ای مذهبی است و نه تنها عقایدش را پنهان نمی کند بلکه چالش های انسان مذهبی را در دنیای امروزی  دارای اهمیت و سزاوار توجه و پرداخت می داند.در تمامی آثار او بلااستثنا این عرض ارادت نسبت به مذهب و عرفان تجسم یافته است.زاویه نگاهش به رویدادها و شخصیت ها فارغ از گرایش های اعتقادی اش نمی باشد و به راستی کدام نویسنده ای می تواند مدعی خلق اثرش در خلا فکری باشد؟!اما تفاوت امیرخانی با نویسنده گان هم نسلش درک چالش هویتی جامعه امروز است و تلاش برای یافتن پاسخی مناسب.شخصیت ها در روایت های وی اغلب در کنکاش در دنیای درونی خویشتن هستند و همگی به قولی سیری در انفس دارند.

در رمان "من او"از این نویسنده با شخصیتی به نام علی مواجه ایم که در دوراهی انتخاب میان عشق دنیایی و عشق در مفهوم لایزال است.انتخابی که در نهایت به پیوند میان این دو منجر می شود و علی زمانی معشوق را می خواهد که تنها او را برای"خودش" می خواهد.در راه رسیدن به این پایان نقش شخصیت درویش مصطفی پررنگ است.درویش مصطفی همان پیرمراد حکایت های کهن ایرانی است که امیرخانی آن را در قالبی دلنشین در قلب روایتش خلق می کند.جهان برای درویش مصطفی آن قدرکوچک است که هم او را می توان در گذر بازار قدیمی تهران دید هم در خیابانی در پاریس.درویش مصطفی دیگری از او است فصل بالغ شخصیت علی است .وجه دیگری از هر انسانی است در پیوندی با ابدیت و جهان لایزال.همان شیخ انصاری است،شمس است برای مولانا و خضر برای موسی،راهنمایی  با روشنایی کلمات چونان پیرمرادان دیگر هم چون شاعران با کلامی بلیغ اما قابل فهم برای مخاطب امروز.پیوند عرفان است با ادبیات،مذهب،حکمت،تاریخ.برای آموختن به علی از "عشق" بهره می گیرد و برای همین است که علی همواره تشنه همراهی و حضور درویش مصطفی است.

در "بیوتن" اما درویش مصطفی این بار در قامت "سهراب" ظاهر می شود.سهراب در روایت بی سرزمینی بی وتن،آخرین رزمنده کشته شده در راه حفظ سرزمین  است گمشده ای در هویت ارمیا است که ارمیا همراهیش را خواهان است و چون علی به وقت تشنگی روحش او را طلب می کند.سهراب هویت ارمیا است.شناسنامه اوست و نقطه اتصالش با  مام میهن و جهان وطنی اوست.زنجیری است که او را میان وضعیت آونگ وارش در جهانی مدرن نگه می دارد و به احوالاتش ثبات می بخشد.سهراب نیز حکیم است اما تفاوتش با درویش مصطفی در شوخ طبعی است.سهراب هم از بعد مکان و زمان خارج است (روح است)و در هرجا که باشد جز چهره ذات لایزال نمی بیند،او هر رویدادی را از همین زاویه دید به گونه رندانه عرفا به خداوند متصل می داند.

با صد هزار جلوه برون آمدی  که من /با صدهزار دیده تماشا کنم تو را

عرفانی که در نوشته های امیرخانی است  برانگیزاننده حس کهنگی و کسالت نیست،برعکس آرامشی شبیه کاشی های لاجوردی و خطوط شکسته اسلیمی دارد.اما عرفان او منحصرا عرفان اسلامی است،بی میل به انزوا و گوشه نشینی و در حرکت و تلاش برای کسب حکمت و معانی پریشان در اجزای جهان و رساندن نقاط تکثر به نقطه وحدت و دادن جان به طبیعت بی جان پیرامونش.نویسنده غرایز و کشمکش هایی از این دست را نه انکار می کند نه تقبیح و این از وجوه جذاب روایت های وی است که علی را همان قدر زمینی نشان می دهد که ارمیا را و سهراب را و دیگرانی که نقشی در داستان دارند.برخی از بداخلاقی ها نسبت به امیرخانی گاه از همین بعد بی پروا پرداختنش به شخصیت هایش است.هر دو وجه ماده  و معنا در اثر او در تکامل و تعامل با هم هستند؛شخصیت ها در مواجهه با ماده به معنا و شناخت خودشان می رسند و بدون اصطکاکی میان این دو،حکمتی حاصل نمی شود.اما تفاوت دیدگاه نویسنده با تفکرسکولاریستی در ترتیب مقدمات است که نتیجه ای متفاوت را رقم می زند.در مکتب فکری سکولار همه چیز در خدمت ماده است حتی معنا اما در جهانبینی اسلامی از ماده برای کسب معنا بهره می گیرند.

در دنیای روایت گری امیرخانی کلمات از زبانی به زبان دیگر چون هوایی در جریانند.برای مثال بیان عبارت "آلبا لالیل والا"از زبان سیلورمن ها است که نویسنده آن را با ذکر."البلاء للولاء"  پیوند می دهد.

*حکمت در اینجا درمعنای مغشوش توجیه بی اخلاقی و کاهلی نیست که این استنباط از حکمت حقیقی نمی باشد.

*پایان بخش نخست/اگر حرف تازه ای بود،بیشتر در موردش می نویسم...

گزیده ای از بی وتن:

سهراب:"...مرخصی بعدی کلاس برداشتیم،رفتیم بالا شهر!نشستیم توی یک کافه خیلی مشدی!یک آب جو اسلامی،ماءالشعیر صفردرصد توی گیلاس برایم آورد.پرسید:امر دیگری؟گفتم خاک کف پاتم!یارو پیش بندش را بالا زد و پاهایش را نگاه کرد.کف کرده بود؛عین کف روی ماءالشعیر!رفت و نوار گیتار فلامنکو را عوض کرد.حکما خیال کرده بود،من خوشم نمی آمد.موسیقی سنتی گذاشت.هم راه شو عزیز شجریان! تا خواند"هم راه شو عزیز،تنها نمان به درد"ما دوباره هوایی شدیم که برویم سراغ "دردمشترک"که "هرگز جدا جدا درمان نمی شود".گیلاس را دو انگشتی بالا انداختیم و حساب یارو را اخ کردیم و پریدیم تو اتوبوس و رفتیم راه آهن؛قطار اهواز که با کارت بسیج بلیت نمی خواست...این را گفتم که بدانی حاجی ت کافه باکلاس می رفته است پیشترها هم!

خلاصه بهت بگویم،هیچ وقت مرخصی از گلویمان پایین نرفت.هربار آمدیم تهران، یک چیزی بهانه شد که برگردیم جبهه.یک بار با نوای"کاروان" آهنگران،یک بار با"همراه شو عزیز" شجریان،یک بار با "چهارفصل" ویوالدی،این آخری،قبل دفاع سراسری،با "گل پری جون" بی کیفیت تاکسی هم هوایی شدیم و برگشتیم جبهه..زندگی نبود که..."

 

  • صبا ...

 کتاب خداحافظ گری کوپر رومن گاری رو می خونم.تا اینجایی که از ۲۸۶صفحه ۱۰۰صفحه دیگه اش مونده به نظرم داستان متوسطی اومد و حتی گاهی ضعیف!حرف هایی که نویسنده داره می زنه برام تکراری.دست کم این حرف ها رو توی ده تا رمان دیگه هم خوندم.نمی دونم چرا بعضی نویسنده  ها فکر می کنن می تونن با بعضی جمله ها مسحورت بکنن،مسخره است!این روزها پیدا کردن یه رمان خوب کار سختیه.به نظرم هانریش بل از رومن گاری خیلی بهتر می نویسه.اینقدر سعی نمی کنه تریپ های مختص فیلم های هالیوودی برات برداره که به نظر برسه بی اعتنا است ولی انگار داره خطابه ای در مرگ دریفوس می ده!گفت و گو های شخصیت هاش می تونه برای بعضی ها جالب و شگفت انگیز باشه ولی برای من نه!آخرین باری که شگفت زده شدم سال ها پیش موقع شنیدن دیالوگ ویل هانتینگ خوب بود وقتی که رو به روی مامور اطلاعاتی نشسته بود و در مورد دلایلش برای قبول نکردن پیشنهاد کار تو سازمان اطلاعاتی آمریکا حرف می زد.اینکه فیلم بعد از خداحافظ گری کوپر بوده یا قبلش اهمیتی نداره وقتی پیامشون مشترک بوده و تو هر کدوم رو زودتر میدیدی یا می خوندی،دیدن و خوندن اون یکی برات کسالت آور می شد!از اینها گذشته پرحرفی نویسنده سرت رو درد میاره از این شاخه به اون شاخه پریدنش.اطاله کلامش و بعد هم رضایت دادن به هیچی!خب اگر هیچ انگاری اصلا از اساس چرا دست به قلم شدی؟!من هیچ وقت این هیچ انگارهای دغدغه دار رو نفهمیدم!"لنی"شخصیت اصلی خیلی دروغگو و بی شباهت به خود نویسنده نیست.اگر رومن گاری رو بشناسید می دونید از چی حرف می زنم.بعضی ها برای همین دروغ گویی اش دوستش دارن اما از نظر من اینم ویژگی خاصی نیست!الان شبیه لنی زیاد دیده میشه که کاملا بی دلیل دروغ می گن.حتی اصل "آزادی از قید تعلقش"هیچ حسی رو در من برنمی انگیزه!فقط از طنزی که توی داستان هست خوشم میاد و...

امیدوارم این صد صفحه باقی مونده حرف خاصی برای گفتن داشته باشه،تنها در این صورت که این یادداشت رو ویرایش می کنم!

اضافه شد:خب بالاخره کتاب تموم شد!به جرات می تونم بگم خوندن صد صفحه آخر حس بهتری داشت و اینقدر نوشته سردرگم و کلافه نبود،حوادث پی در پی اتفاق افتاد و نویسنده خیلی خوب  داستان رو به پایان رسوند.چند تا جمله فوق العاده هم داشت که به خوندن کتاب می ارزید!در واقع در صفحات آخر می شد دید که نویسنده از فضای بی معنایی و بی تکلیفی عبور کرده و به واقعیت تن داده،اگر چه باز هم هدفی برای شخصیت داستان تعریف نشده بود،اما پذیرش واقعیت خودش یه گام رو به جلو بود.

+آخه آدم که نمی تونه توی یه ترومپت زندگی کنه جس می فهمی.

+اون جا،می دونی؟آنجا،دور،دور،شاید یه جایی،یه دور جدی،یه چیز خاطر جمع باشه.باید یه جایی توی این دنیا"دور حسابی "پیدا بشه.

+اونایی رو که می ذارن و می رن دوست ندارم.اینه که اول خودم می گذارم می رم.این جوری خاطر جمع تره

+لنی خود را تسلیم کرد.دیگر از اصول اخلاقیش خسته شده بود.آدم که تمام زندگیش نمی تونه زندگی کنه.بعضی وقت ها هم باید کوتاه بیاد.خوب او را دوست داشت.اینها چیزهایی است که حتی برای بهترین آدم ها هم ممکنه پیش بیاد.بعضی ها هستند که روی خط کشی عابر پیاده می رن زیر ماشین

+آزاد؟آره جون خودت!اصلا نمی دونه چی می گه.یک دفعه می گه عشق،بعد پشت سرش می گه آزادی.این دو تا که با هم جور درنمیان

+می گویی شرافت؟آدم نمی تواند نه برای خودش شرافتمند باشد نه برای دیگران.تو خودت گفتی که جز عوض کردن حریف بی شرف کاری نمی شود کرد.

+جس میلیون ها و میلیاردها آدم توی این دنیا هست که همه شون می تونن بی تو زندگی کنن.اما آخه چرا من نمی تونم.این درد رو کجا ببرم؟من نمی تونم بی تو زندگی کنم.کاری که هر کسی می تونه بکنه،کاری که از یه بچه پنج ساله هم برمی آد.از لنی برنمی آد.

+وقتی آدم به یک گروه بیست میلیونی تعلق دارد معنیش این است که هنوز کسی است.ولی وقتی کار به دویست میلیون رسید دیگر هیچ معنایی ندارد.فقط تفاله است.آن وقت فقط اکثریت باقی می ماند و پلیس.دموکراسی باید اکثریت ها را ملغی کند.من کاری با سیاست ندارم ولی طرفدار دموکراسیم.دموکراسی یعنی اقلیت ها.سیاه ها،مکزیکی ها،پورتوریکوییها،هر چی دلت بخواد،غیر از اکثریت.اکثریت که به وجود اومد دیگه دموکراسی نیست.فقط اکثریت می مونه.اون وقت ها تو آمریکا جز اقلیت هیچ چیز نبود.این بود که هیچ وقت به سرشان نمی زد برن ویتنام.همون تاسیس این مملکت هم کار اقلیت بود.اقلیت ساختش،بعد اکثریت تصاحبش کرد.اگر کسی از من بپرسه:"لنی،عقیده سیاسی تو چیه؟"می گم عقیده سیاسی من اقلیته.درست مثل خودم.خودم هم اقلیتم.کوچکترین اقلیت.اقلیت هم باقی می مونم.حتی اگر لازم باشه برم نوک قله شایدگ و اونجا یخ بزنم.

  • صبا ...

 

تا به حال شده موقع نوشتن پست های وبلاگتون دو دل بشید و تردید داشته باشید؟دلیلش چی بوده؟

  • صبا ...

آذر ماه موعد مناسبی است برای دوباره ورق زدن و خواندن کتاب.در حال و هوای بی حوصلگی هم اگر باشید خواندن یک داستان کوتاه مثل یک چای گرم در روزهای بارانی می چسبد.زمانی که چرودگی روح شما را به زحمت انداخته خواندن چند خط از نویسنده ای از شرق یا غرب یا همین میهن خودمان بخش تازه ای به ذهن اضافه می کند، فصل ها ورق می خورد و  مسیر درست در میان شلوغی فکر خودش را نشان می دهد.خواندن و نوشتن پیرامون داستان اولین گام برای تمرین نویسندگی است.

"قصه نویس با زندگی و تمام جریان پرتحرک و نیرومند زندگی سروکار دارد و هرگز الگویی راکد و ابدی را برای زندگی و حتی برای تقلید در آثار خود نمی پذیرد،بلکه او را به عنوان آفریننده زندگی،دست در مسیر حوادث می برد و با قدرت تخیل خود هرگونه تغییری را که در جریان حوادث لازم دید،می دهد و بر مقداری حوادث مشخص الگویی را که سرچشمه اش بینش عمیق درباره زندگی است،سوار می کند و نظام هنری را جانشین آشفتگی زندگی می سازد "*

تمرین خواندن و نوشتن می کنیم و گشاده دستی می کنید اگر همراهیمان کنید و نگاهتان را با ما به اشتراک بگذارید در نگاه ها.

هر سه شنبه با بچه های سه شنبه های نقد و نگاه

*قصه نویسی/رضا براهنی

  • صبا ...


یونگ در گفتار"کندوکاو در ناخودآگاه" بیان داشته است:"آنکه وجود ناخودآگاه را انکار می‌کند در حقیقت بر این باور است که امروزه روان به طور کامل شناخته شده است.اما این باور همان قدر اشتباه است که شناخت کامل دنیای برون.روان ما بخشی از طبیعت است و رازهای ناگشوده‌اش آن چنان بی‌شمار که نه قادریم روان را تعریف بکنیم و نه طبیعت را [...] نزد مردمی که خود‌آگاهی‌شان هنوز به مرحله‌ی تکاملی خود آگاهی ما نرسیده است"روح" (یا روان)یگانه احساس نمی‌شود.بسیاری از انسان‌های بدوی بر این باورند که انسان افزون بر روح خودش دارای "روح بزرگ بیشه‌یی" یا "روح جنگلی" نیز هست که در درون یک حیوان وحشی یا یک درخت حلول کرده است و با وی گونه‌ای همسانی درونی دارد.این همان چیزی است که "له وی برول"نژادشناس فرانسوی"اشتراک عرفانی" نامیده است[...]این در روانشناسی یک پدیده پذیرفته شده است که فردی بتواند با فرد یا برون ذهن دیگر همسانی ناخودآگاه داشته باشد.پاره ای قبایل می‌پندارند که انسان چند روح دارد.چنین احساسی در افراد بدوی نمایانگر آن است که هر انسانی از چندین بخش متمایز و در عین حال پیوسته بر یکدیگر تشکیل شده است.این بدان معناست که روان فرد بسیار دور تر از یگانه شدن کامل است..."
"آتما" که در زبان برهمنی به معنای "روح جهان" است،سگ آلمانی با اصل و نسبی است که همخانه مرد تنهایی شده  که روزگاری صدها تن را به عدلیه می‌کشانده و محاکمه می‌کرده،حالا خود توسط سگی به محاکمه کشیده می‌شود تا روانش زخم بردارد،شکافته شود و هر آنچه بر ضمیرش نقش ناخوشی زده است، آشکار گردد..زخم‌هایی که قادرند روح را  بخراشند و زهر آب آن ستم‌ها که بر خویشتن روا داشته  را آشکار کند:"تو منجلاب حیاتی/تمام گنداب‌ها/درون تو راه دارد..."اما آیا آتما نخستین حیوانی است که او را متاثر ساخته؟او پیشترها نیز از یک گربه نگهداری می‌کرده که مرگش نخستین رنگی بود از مرگ که بر روح او نقش زده.زیبایی آهویی که با چشم‌هایش می‌خندیده و سنگ پشتی که چونان فیلسوفان مشایی در باغ قدم می‌زده و هر گلی را که از آن بهتر نبود با داس دندان‌هایش درو می‌کرده،نشان دهنده آن است که مرد تنهای قصه ما هر آن چه در خویشتن هست را در حیوانات خانگیش می‌دیده؛اما چرا آتما او را بیش از سایر حیوانات خانگی‌اش به چالش کشانده؟به این خاطر است که "آتما" |روح جهان|، پهنای بیشتری برای کند و کاو در ذهن و قلب او دارد تا حلاجی کند صفحات ناخوانده زندگیش را.در این میانه گونه‌ای سیر عرفانی رخ می‌دهد و منجر به شهود می‌گردد.آتمایی که او را برهنه می‌بیند،عاری از هرگونه نقاب و پوسته‌ای؛با سکوتش او را به محکمه می‌کشاند.سگی که بایستی مطیعش باشد و پاسخ‌گوی تمام رنج‌هایی که کشیده است،آنجایی تصمیم به کشتنش می‌گیرد که"می‌خواستم هر بدی که از مردم دیده‌ام،او جبران بکند...او نباید زنده بماند،زندگی او به هیچ دردی نمی‌خورد".                                                                                                        "آتما سگ من" روح جهانی است که به ما وفادار است،سکوت و نگاهش تلنگری است بر روح.زخم‌هایش آشناست،چرا که در به وجود آوردنشان دستی داریم.با اصل و نسب است و خدمات بزرگی را ارائه داده با این وجود در نهایت این آدمی است که اسلحه‌اش را به طرفش می‌گیرد تا از تماشای بدکرداری‌های خویشتن رهایی یابد؛در حالی که جهانی که احاطه‌مان کرده دنیای بلورینی است که اگر به طرفش سنگی بیندازیم نخستین چیزی که می‌شکند،دنیای خود ماست.چه شایسته گفت شوپنهاور:"جهان تصور من است"

  • انسان و سمبول‌هایش نوشته دکتر کارل گوستاویونگ
  • صبا ...


سیزده دقیقه علیرضا محمودی ایرانمهر،از همان ابتدا یک نشانه با خود دارد.عنوانی که مخاطب را به تامل وامی‌دارد و درصدد کشف چرایی آن بر‌می‌آید.در باور عامه سیزده عدد منحوس و شومی است،در ورق تاروت کارت 13،کارت مرگ است که در عین حال نشان دهنده تولد دوباره و نو شدن نیز هست،در واقع  این عدد یک نوشدن و زایش دوباره را تداعی می‌کند.می‌دانیم که سیستم شمارش در برخی از نقاط دنیای باستان دوازده‌تایی بوده،بنابراین عدد سیزده می‌تواند مفهوم پایان یک دوره و شروع دوره جدید را تداعی بکند.اما آیا میان این نشانه با محتوای داستان "سیزده دقیقه " ارتباطی وجود دارد؟آیا نویسنده قصدش ساختن نشانه‌ای برای برهه‌ای از زندگی آدمی است؟قصد داشته تنگنای عاطفی یا بحران روحی را به واسطه این نشانه به نمایش بگذارد؟به نظر می‌رسد این برداشت چندان هم دور از واقعیت نباشد چرا که در مصاحبه‌های این نویسنده جوان با این جملات مواجه می‌شویم که:"...مخاطب باید قصه را کاملا بفهمد و ذهنش به بافت نشانه شناسی متن نفوذ بکند.../...این‌هایی که گفتید استعاره و نماد نیستند که بخواهند به یک چیز خاص یا مفهومی اشاره داشته باشند.این ها نشانه هستند و من دلم نمی‌خواست توضیحی برای آن در داستان(اشاره به داستان ابر صورتی از همین نویسنده) وجود داشته باشد..."پس به نظر می‌رسد ما با یک مفهوم الاستیک مواجه هستیم که با وجود برداشت‌های مختلفی که به ذهن متبادر می کند،بیشتر خواهان آن است که تجربه و احساس بشود تا سمبل و نماد انگاره خاصی باشد."سیزده دقیقه"داستان مردی است که در هنگامه انتظار در ایستگاه قطاری که مبدا و مقصدش مشخص نیست،زندگی عاطفی خود،شکست‌ها و سرخوشی‌هایش را در یک دوره زمانی محدود سیزده دقیقه‌ای مرور می‌کند.اگر ایستگاه قطار را خود زندگی بدانیم و سیزده دقیقه را زمان محدودی برای گذران آن،قصه از سطح یک داستان ساده فراتر می‌رود.دوربین از زاویه دید بالاتری به تماشا می‌نشیند و ما با شخصیتی مواجه می‌شویم که تبلور آدمی است سرگردان در گنگی و ابهام زندگی،غرق در نشانه‌هایی بر جا مانده‌ی پراکنده که هر بار او را به سمت خود می‌کشانند و او در جست و جوی "عشق از دست رفته"،"پارادیز"،یا"رستگاری و سعادت"دست و پا می‌زند و هر بار که بیشتر جلو می‌رود بیشتر به عقب هل داده می‌شود.به راستی او در جست و جوی  چیست؟چرا در ایستگاه انتظار می‌کشد و حتی به دنبال دلیلی برای این انتظار نیست؟پرستو،پریسا،مریم،زن‌هایی که در زندگی او آمده‌اند و رفته‌اند.زن‌هایی که هر کدامشان خاطره‌ای را بر جا گذاشته‌اند و در این میانه پرستو(از خاطر اول بودنش یا از خاطر آنکه او را ناگهانی ترک کرده است)بیش از دو زن دیگر در ذهنش پر رنگ است.اگر بخواهیم کمی ژرف‌تر نگاه بکنیم و برداشت ذوقی داشته باشیم از میان این سه زن تنها نام پرستو است که نام پرنده ای است و با پرواز کردن و دور شدن قرابتی دارد.داستان سیزده دقیقه به ظن من داستان یک عاشقانه پر التهاب نیست بلکه قصه مردی است که به دنبال حقیقت آن چه که نمی‌داند چیست،گمگشته و سرگردان است و در این میانه به نشانه‌ها چنگ می‌اندازد تا به تصویر حقیقی دست یابد،تصویری که شبیه پرستو است و در کوپه قطاری نشسته و از او دور می‌شود.از این وجه،نویسنده عشق را تنها بهانه‌ای قرار داده برای بیان آن چه که سخت بیان می‌شود و چه عنصری بهتر جذاب‌تر و پویاتر از عشق برای رساندن معنای کلافگی آدمی از کنکاش‌های مداوم و نرسیدن‌ها.برفرض که نویسنده داستان هم جلوی نگارنده این نقد حاضر بشود و بگوید:"من سادگی و صراحت را به پنهان شدن پشت بازی‌های زبانی ترجیح می‌دهم و علاقه‌ای به معما ندارم"!.بهرحال در ذهن من تصویری از دقایق شوم سرگشتگی با خوانش این داستان حک شد.

  • صبا ...


گفت یک پسر دارد که یک‌کم عقب‌ماندگی ذهنی دارد و این‌که او سعی کرده به پسرش بفهماند که زلزله چیست تا پسرک بفهمد و نترسد، امّا موفّق نشده است.
پرسیدم: «پسرت می‌دونه که باد چیه؟»
«آره.»
«به‌ش بگو زلزله یک بادی‌یه که از داخل زمین می‌وزه.»

باد زمینی/ریچارد براتیگان

 

انتقام چمن روایتی سینمایی است که کاراکتر‌ها را جلوی دوربین می‌آورد،معرفیشان می‌کند و بعد می‌رود سراغ اصل ماجرا.اولین شخصیت مادربزرگ است که با وجود کهولت سن قاچاق مشروب می‌کند و در تاریخ طوفانی آمریکا برای خودش فانوس دریایی است!طنز از همین جمله اول با توصیف غیر معمول از یک پیرزن،شروع می‌شود.حالا زاویه دوربین مکان رویداد را به شما نشان می‌دهد:"یک خانه سه طبقه که سال‌هاست رنگ چمن را به خود ندیده است و پیش از این‌ها یک درخت گلابی هم داشته،از نرده چوبی که اطراف حیاط خانه هم بوده خبری نیست."شخصیت‌هایی که در ادامه معرفی می‌شوند همه‌گی حول محور همین خانه و درجه اهمیتشان به نسبت ارتباطشان با تصویر تمام نمای یک خانه سه طبقه بدون درخت گلابی،بدون نرده و بدون چمن است!جک مرد ایتالیایی که سی سال است همخانه مادربزرگ است،مسبب تمام این تغییرات است.چگونگی اثر گذاریش با آفرینش تصاویر کمیک و شوخی‌های کلامی به قلم براتیگان،شما را بدون تماشای تصویری بر پرده سیاه سینما به اوج لذت تماشا می‌برد،تنها با قلقلک دادن تخیلتان و خونسردی زیرکانه نویسنده‌اش در هنگامه روایتگریش که از قصه‌ای تلخ لحظه‌های ‌طنز می‌آفریند.
انتقام چمن دارای زیباشناسی‌های کودکانه‌ای است،از آن جهت که راویش معصومانه و ساده آنچه را که رخ داده به گونه ای شرح می‌دهد تا داستان بیش از آنکه یادآور فیلمی در ژانر ترسناک باشد،یادآور انیمیشن‌های کمپانی والت دیزنی بشود.

اما شوخی‌های کلامی گاه رنگ و بوی بومی به خود می‌گیرند و برخواسته از فرهنگ جغرافیای نویسنده و آشنا برای مردمانی که خواننده‌های گراند اپرای قرن بیستم را دیده‌اند و یا می‌دانند دبلیو.سی فلایدز یک هنرپیشه آمریکایی بوده که بین سال‌های 1902 تا 1946 فعالیت می‌کرده یا بیلیبورد تبلیغات آسپرین‌های آمریکایی و تطبیقش با غازهای داستان می‌تواند بخنداندشان.

درمجموع انتقام چمن داستان زیبایی است که مثل سایر آثار براتیگان بدون سرو صدای اضافه و خلق موقعیت‌های پر طمطراق بلکه به مدد سادگی لحن روایتگر و خلق ابعاد کمدی در پیرامون هر موقعیت توانسته فقر ،فساد و جنگ را به نقد بکشد.

  • صبا ...


می‌تواند ویژگی که برای همه ما موجبات نشاط است،برای آن دیگری راهی برای امرار معاش باشد و حتی بار اندوهی را با خود حمل کند و این همان است که پارادوکس داستان "آقای خنده"نوشته هانریش بل را موجب شده."خندیدنی" که دیگر بخشی از رومزه‌گی انسانی را تشکیل نمی‌دهد و قرار نیست نقطه اتصال عاطفی باشد یا شعفی را در کسی برانگیزد،قرار نیست در پاراگرافی از نوشته نویسنده‌اش خلاصه بشود،قصد ندارد شما را به یک تصویر درخشان از زندگی ببرد.خندیدنی که از آنچه که انتظارش می‌رود،تهی است،کالبدی است بی روح  و در عوض باردار قصه‌های دیگری است.عنصر پویایی است که روایت را پیش می برد،چرخ دنده بارش کلمه‌ها در متن ماجرا است.اگر تا پیش از این نمودی بود بر ابراز هیجانات درونی،اینک بالماسکه‌ای از موقعیت‌هایی است که برای همه ما آشناست؛او قادر است مثل یک امپراتور رومی بخندد یا یک بچه مدرسه‌ای حساس‌.می‌تواند با خندیدنش،شما را به قرن هفدهم ببرد یا قرن نوزدهم!ولی با این وجود نه بازیگر است و نه دلقک.قادرید تفاوتش را با آن دو شغل دیگر تشخیص بدهید؟اگر خیر این چیزی است که رنجش می‌دهد.کسی به هویت کار او آگاه نیست؛از چم و خمش چیزی نمی‌داند.کارگر فصلی نیست،استراحت ندارد،حتما وقت‌هایی که غمگین است بیشتر از شغلی که دارد رنج می‌کشد.در عین حال که می‌تواند خندیدن مردمانی از طبقات و صنف‌های مختلف را نشانتان بدهد،خودش از جانب هیچ اتحادیه‌ای حمایت نمی‌شود!گویا او بخش طرد شده‌ای از اجتماع است.تصویری است که قاب شده و از درون نقاشی که به آن خیره مانده‌اید‌،مانند مونالیزایی که این بار به حرف آمده باشد،در مورد سحر آمیز بودن لبخندش با شما حرف می‌زند:"خندة آمریکا در درون سینه‌ام محفوظ است.همینطور خندة آفریقا. خندة سفید، خندة سرخ، خندة زرد"آن قدر خسته است که گویی جای همه ما خندیده است.مطمئنم همه ما یک بار او را دیده‌ایم یا دست کم شنیده‌ایم!وقتی در تاریکی سالن تئاتر صدای خنده‌ای از گوشه‌ای به گوش‌هایمان می‌رسد و تشویقمان می‌کند که به بی‌طعم و مزه بودن نمایش کمدین‌های روی سن بخندیم.حالا او را شناختید؟خوب است حالا لازم است چیز عجیب تری در مورد او به شما بگویم:"گاهی از خودش می‌پرسد که آیا تا به حال خندیده است؟خودش معتقد است که هیچ گاه نخندیده ..."گمان می‌کنم به این خاطر است که فرق است میان گوش کردن و شنیدن،گفتن و فهماندن،خندیدن و خنداندن!

و جمله آخرش:"من به طرق مختلفی می‌توانم بخندم،ولی خنده واقعی خودم را نمی‌شناسم"انگار خنده‌اش میان خنده‌های ما گم شده است.می‌توانید پیدایش کنید؟!

  • صبا ...


داستان گل های شیراز گلی ترقی کوتاه روایتی است در قالب خاطره که آنقدر که داستان است،خاطره نیست!این را می توانید از رعایت مولفه های داستان گویی توسط نویسنده اش دریابید که شما را در مورد خاطره بودن روایت دچار تردید می کند.شاید اگر نویسنده در مقدمه کتابش اشاره ای نمی کرد به این که این ها مجموعه خاطرات پراکنده هستند،من همچنان آن را داستان می پنداشتم.راوی داستان دختر نوجوانی است به نام گل لاله که ما را روی ترکه دوچرخه اش می نشاند و می برد به سال های هزار و سیصد و سی.پیش از پرداختن به روایت داستان لازم می دانم که به این نکته اشاره بکنم که نوشتن داستان هایی در فضای تاریخی اصلا کار ساده ای نیست که بتوان با خواندن چند کتاب تاریخی و دانستن حجمی از داده ها درمورد مکان ها،افراد ،رویداد ها و حتی داشتن خاطراتی امیدوار باشیم در نوشتنش موفق بشویم.مقایسه دو رمان بلند شهرزاد نوشته ژیلبر سینوئه و سلطانه نوشته کالین فالکنر شما را متوجه این مهم می کند.تاریخ در داستان سینوئه در حاشیه است و در لبه پرتگاه سردی و خشکیش که اقتضای این دانش است،حرکت می کند تا جایی که خواننده بی رغبت می شود نسبت به پیگیری حوادث و صفحه ها را جلو می زند تا به قصه زندگی شخصیت اصلی برسد .اما در داستان فالکنر شخصیت ها با رویداد ها در هم تنیده اند و تاریخ چونان کاراکتری فعال در داستان حضور دارد و نقش موثر و پویایش را ایفا می کند.اما باز هم در داستان سلطانه ما درگیر روابط پادشاه و وزرا و زنان حرمسرا هستیم و اقتضائات برخاسته از یک زندگی اشرافی و سلطنتی که می طلبد گفت و گوها زیرکانه تر و تحت لوای سیاست ها،فرصت طلبی ها،ترس ها و تهدید ها باشد؛بر خلاف آن در روایت گلی ترقی ما با مردمی مواجهیم با تضادهای آرا و عقایدشان در مواجهه با اتفاقی که در شرف وقوع است.عده ای طرفدار شاه،عده ای مخالف،عده ای طرفدار مصدق،عده ای موافق با عقاید کمونیستی و...و همه این تضارب آرا نه در یک محفل روشنفکری با حضور مردانی با سبیل های باریک و ساعت جیبی و حرف هایی با طعم سیگار و فلسفه بلکه در یک سالن رقص در جریان است!میان دخترانی که هیچ کدامشان نامی ندارند و تنها با نقشی که در اجرای نمایش ایفا می کنند شناخته می شوند:گل مریم،گل میخک،گل لاله و...

نوع رفتار آن ها با هر مسئله ای در متن داستان با منطق روایت هم خوانی دارد،دختر ها همان رفتاری را دارند که انتظار دارید داشته باشند.گل های شیراز عطر زیستن را دارد،شبیه زندگی است آدم هایش واکنش هایشان شادی ها و غم هایش.برای همین است که روایت اگرچه در بستر تاریخ است نه تنها شما را دور نمی کند بلکه نزدیکتان می کند تا همذات پنداری کنید با دختران قصه ای که حتی سرگرمی هایشان با شما متفاوت است!این باورپذیری این حس کهنه را زدودن و آفرینش حس های ناب تجربه آنچه که تجربه نکرده ای بی شک برخاسته از هنر نویسنده ای است که با ظرافت زنانه ای دست به روایت بخشی از تاریخ زده است.

روایت کوتاه است و شخصیت ها پی در پی معرفی می شوند اما نویسنده در معرفی و ساخت آن ها بخل نمی ورزد،هرکدامشان را به نسبت موثر بودن وارد جریان روایت می کند.این می شود که پرویز از پسری در همسایگی و شریک در بازی دوچرخه سواری به پسری با داشتن آینده ای روشن و  علاقه مند شدنش  به گل مریم نقشش پررنگ  می شود.آرزوهایش حتی جریان پیدا می کند در ذهن دوستانش:"آرزوهایش به دیگران هم سرایت کرده و هریک از ما،شب ها پیش از خواب،از شاخه ای به شاخه دیگر می پریم و دور کره زمین می چرخیم.آینده هزار در دارد و کلید این درها در جیب های ماست.جیرینگ جیرینگ آن ها را می شنویم و نمی دانیم کدام در را، کی و کجا، باز کنیم."همین شبیه هیچ چیز جز زندگی نبودن است که گل های شیراز را خواندنی می کند.قاب هایی که توسط نویسنده انتخاب می شود شما را مجذوب می کند و ترغیبتان می کند به تماشا و آن قدری که این نظاره گر بودن و ملموس بودن زیر زبان ذهن مزه می کند که راضی می شوید که داستان همین است!خاطرم هست یک بار در مصاحبه نویسنده ای خواندم که داستان آن است که قادر باشد از خودش دفاع بکند. به یک اثر هنری نگاه می کنید فیلم،داستان،نقاشی و...می بینید هرآنچه که احساس می کردید و می خواستید در آن است،در این میان اگر کاردانی در کنارتان شما را متذکر فقدان عناصر هنری در آن تابلو یا داستان بکند گوش هایتان نمی شنود.چرا که هنر مگر نه آن است که ابزاری باشد برای آنچه که دیگران در بیانش ناتوانند؟مگر نه اینکه قرار است آدمیان را به درک بهتری از خودشان و هستی برساند؟پس اگر آنچه که تماشا می کنم چیزی جز نیست،نمی شود نامش را هنر گذاشت؟!

و درانتها تنها نکته برجا مانده همسو شدن تغییری است که در گل مریم اتفاق می افتد با رویداد های جامعه؛دختری که از انزوای محصور شده در پدر به عشق و نافرمانی و نشاط فارغ از انضباط های پیش از آن تغییر جهت می دهد و در نهایت بامرگ پرویز  ناکام می ماند و به  دنیای خرافه پدر بازمی گردد.چنان که پس از رویداد 28 مرداد 1332 تاریخ به نقطه پیش از دوران ملی شدن نفت بازمی گردد.اگرچه این مقایسه برخاسته از نگاه نگارنده است اما فضای حاکم بر داستان امکان و اجازه این برداشت را می دهد
  • صبا ...


روز اسبریزی بیژن‌نجدی من را یاد قنطورس موجود افسانه‌ای می‌اندازد که نیمی از آن اسب و نیم دیگرش انسان است با این تفاوت که ما در بخش‌های ابتدایی این داستان احساس اسب بودن می‌کنیم،بعد در میانه آن یک صدای مداخله‌گر به عنوان راوی وارد می‌شود و احساس اسب بودن را تعدیل می‌کند.آیا نویسنده در تلاش بوده که عنوان را بدین‌گونه به ما اثبات بکند:"روز اسبریزی"که در ابتدا اسب می‌شوید و بعد این ویژگی را کم‌کم از دست می‌دهید تا دوباره به شکل کنونی‌تان یعنی "انسان" در بیایید؟چیزی شبیه تعبیر "روز پشم ریزی"؟!یا احساسی که ما را وادار بکند در"اسب بودن" خودمان اندیشه بکنیم؟اگر اینگونه است چه نیازی به تغییر زاویه دید از اسب به راوی بود؟مگر اسب‌ها هم این داستان را می‌خوانند؟!یا قصد داشته ما را مثل یک آونگ میان انسان بودن و اسب بودن قرار بدهد؟پس چرا از همان ابتدا این روند را پیش نمی‌گیرد و در میانه داستان به ما گوشزد می‌کند که‌ هم اسب باشیم هم انسان؟چه دلیلی برای تفهمیم چنین نگاهی وجود دارد؟چرا در انتهای داستان ما را میان اسب بودن و انسان بودن رها می‌کند؟این سوالات با خواندن روایت برایم پیش می‌آید.حال اگر به مثابه سایر منتقدان زاویه دیدمان را گسترش بدهیم و از این تصویر اسب/انسان،فاصله بگیریم نگاه محمد جواد صابری را می‌بینیم که این اثر را "فریادانسان‌های‌ازخودبیگانه" می‌داند:"....داستانی است که سخت با مفهوم ازخودبیگانگی و تعاریف متعدد عینی و ذهنی آن رابطه برقرار می‌کند. نخست باید پیش فرضی ارایه شود که در آن عینی و ذهنی بودن واشکافی گردد چرا که عینیت و ذهنیت بسته به فرد متفکر از اینجا تا آنجا تفاوت می‌کند. مثلا در مورد همین ازخودبیگانگی برای فرد کارگر بیگانگی با طبیعت خویش کمتر عینی است تا بیگانگی با محصول کار خویش...توضیح آنکه مسخ مرحله بالاتر «ازخودبیگانگی» است.مسخ یعنی اینکه انسان از حقیقت خویش دور شود و خود فراموش کند که از حقیقت خویش دور شده است، یعنی اینکه ازخودبیگانگی برایش نهادینه شده،او را مسخ کرده باشد..."[1]
در ادامه گریزی می‌زند به اندیشه‌های هگل و مارکس:"...شاید آن چیزی که مارکس در نظریات خود به آن آگاهی طبقاتی می‌گوید چیزی باشد که آگاهی اسب،از اسب گاری بودن و به یادآوردن گذشته، آن را در داستان «روز اسبریزی » تبیین می‌کند....".
دوست داشتم پیش‌تر برای نوشتن در مورد این داستان دست به قلم بشوم اما حجم مقالات نوشته شده بدر خصوص این داستان که آن را در کنار "شب سهراب کشان"( اثر دیگری از همین نویسنده)،اثری شالوده‌شکنانه چه به لحاظ فرم و محتوا می‌دانستند،مانع شد.از تکنیک‌هایه کار رفته و امتیاز مثبت انتخاب زاویه دید در آن و استفاده از تعابیر ملموس برای تشریح احساسات اسب،که بگذریم داستان "روزاسبریزی" عنصر باورپذیری را کم دارد.اگر فایده این داستان همان طور که محمد جواد صابری بیان می‌کند"فریاد انسان‌های ازخودبیگانه" است بایستی به گونه‌ای باشد که مخاطب بتواند با آن همذات‌پنداری بکند و این همذات‌پنداری تا انتهای داستان تداوم داشته باشد تاآنچه که مقصود است،حاصل بشود.تغییر زاویه دید به عقیده نگارنده بایستی آن چنان هنرمندانه رخ بدهد که تغییر فضا احساس بشود نه آنکه فریاد زده بشود که:حالا دیگر آدم هستی!چه ضرورتی ایجاب می‌کند که حتما راوی تا این اندازه در نگاه مخاطب باشد؟همان‌طور که در سطر‌های ابتدایی اشاره کردم و در مقاله جناب صابری هم می‌خوانیم:"باید این فرض را پذیرفت که اولا تمام داستان‌ها برای انسان‌ها نوشته می‌شوند...".(جناب صابری مگر می شود این فرض را نپذیرفت؟!).وقتی داستانی برای انسان‌ها نوشته می‌شود چه نیازی است که مدام به آن ها یادآوری بکنیم که تو انسان هستی و اسب نیستی؟این احساس ازخودبیگانگی به واسطه افعال انسانی که برای کاراکتر اسب به کار رفته‌بود،هم می‌توانست القا بشود.همان‌طور که از اکثر مخاطبان این گزاره شنیده می شود که "من واقعا احساس اسب بودن می‌کردم"
قنطورس جناب نجدی با تمام حسن هایی که دارد و نمی‌توان منکرش شد،راوی‌ای را بر زین خود سوار کرده که جلوی آزادی‌اش را می‌گیرد و مانع باورپذیری‌اش می‌شود.

  • صبا ...